तस्बिरले बोल्ने इतिहास-दावा सेर्पा

दामन, मकवानपुर
सन् १९६७ जनवरी (वि.सं. २०२३ माघ) मा अमेरिकी Peace Corps का स्वयंसेवक डग र न्यान्सी ह्याचर नेपाल आइपुगे। उनीहरूले दामन क्षेत्रका केही तस्बिरहरू खिचे—त्यस्ता तस्बिर, जसले आज इतिहासलाई बोल्न बाध्य बनाएका छन्।
ती तस्बिरहरूमा त्रिभुवन राजपथको छेउछाउ विस्तार हुँदै गरेको दामनको प्रारम्भिक बस्ती देखिन्छ। पृष्ठभूमिमा भने उजाड, नाङ्गा डाँडापाखा, धुलाम्मे भिरालो जमिन, भर्खर खनिएका कच्ची सडक र छरिएर रहेका थोरै घरहरू मात्र छन्। आजको हरियाली दामनसँग तुलना गर्दा, त्यो समयको दृश्य पत्याउनै कठिन लाग्छ—जहाँ अहिले घना सल्ला र लालीगुराँसका वन छन्, त्यहाँ कुनै समय रुखको नामोनिशान थिएन।
यी ऐतिहासिक तस्बिरहरूले सन् १९६० को दशकमा दामन क्षेत्रमा देखिएको वातावरणीय संकट स्पष्ट देखाउँछन्। डाँडाहरू नाङ्गा हुनुका प्रमुख कारणहरू थिए—दाउरामा अत्यधिक निर्भरता, अनियन्त्रित चरिचरन, र वि.सं. २०१३ को वन राष्ट्रियकरणपछि स्थानीयमा बढेको संरक्षणप्रतिको उदासीनता। “सरकारको वन” भन्ने मानसिकताले स्थानीय सहभागिता कमजोर बनायो, जसको असर प्रत्यक्ष रूपमा प्रकृतिमा देखियो।
तर समयसँगै कथा बदलियो। वि.सं. २०४६ पछि सुरु भएको सामुदायिक वन व्यवस्थापनले दामनको भाग्य मोडिदियो। वनको जिम्मा स्थानीय समुदायलाई सुम्पिएपछि संरक्षण र सदुपयोगका स्पष्ट नियम बने। जथाभावी रुख कटान, डढेलो, र खुला चरिचरन नियन्त्रण गरियो। यसले बिस्तारै हरियाली फर्कायो।
एक वृद्ध स्थानीयको शब्दमा, “त्यतिबेला चिसोले रुख नहुने होइन, मान्छेले गर्दा नभएका हुन्। अहिले ग्यास र बिजुली आएपछि दाउरा काट्न छोडियो, वनको महत्त्व बुझियो, अनि जंगल आफैं घना हुँदै गयो।”
डग र न्यान्सी ह्याचरले खिचेका ती तस्बिरहरू आज ‘टाइम क्याप्सुल’ जस्तै बनेका छन्। ‘Nepal Peace Corps Photos’ संग्रहमार्फत सुरक्षित ती दृश्यहरूले नेपालको सामाजिक, भौगोलिक र वातावरणीय परिवर्तनको जीवित दस्तावेज प्रस्तुत गर्छन्। यदि ती तस्बिरहरू नहुने हो भने, आजको पुस्ताले ५९ वर्षअघिको दामनको वास्तविक अवस्था कल्पना गर्न पनि सक्ने थिएन।
आज, सन् २०२६ मा, कहिल्यै नाङ्गा रहेका ती डाँडाहरू घना वनमा परिणत भएका छन्। दामन अब केवल एउटा स्थान होइन—यो सफल सामुदायिक प्रयास, वातावरणीय सचेतना र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीको जिउँदो उदाहरण बनेको छ।